"Pushteti duket vetëm kur përdoret keq..."

Bisedë
- botuar së pari në gazetën Iliriapost, Prishtinë -

Ajete Zogaj: Z. Kyçyku ju i takoni një brezi krijuesish që e kanë pasuruar letërsinë me një përbërës qenësor – dimensionin deist. Rrjedhojë e kujt mund të quhet kjo frymë dhe a mund të flitet edhe për një funksion të caktuar a të ri të këtij lloji të letërsisë?

Ardian-Christian Kyçyku: Njëheresh me falenderimin që më ftuat në këtë bisedë, dua t’ju them se për mua deizmi nuk është një rrymë e caktuar letrare, ose shoqërore, që ka lindur dhe varet, si zakonisht, nga mangësitë e rrymave të tjera. Deizmi në letërsi përfaqëson vetë Frymën. Mund të thuhet pa drojë se disa nga shkrimtarët e sotëm të shqipes rilidhin përmes veprës së tyre fillin e këputur dhunshëm të një fryme që solli kulme artistike në vitet ’30 të shekullit të shkuar. Ose: përpiqen të mjekojnë mushkëritë. Për më tepër, çështja e Frymës ka mbetur po aq e thjeshtë sa edhe më parë, ndonëse zënkat varfëruese dhe krenaritë e sëmura përpiqen ta koklavitin. Gjer edhe historia ka shembuj të panumurt: mosbesimi në Zot e bën njeriun gjithnjë e më të shitshëm, ia ul çmimin, duke e mbajtur në një pezullí që mund të emërtohet “ankand mishtor”. Në mungesë të besimit, të gjitha janë dëngla, edhe sikur përkohësisht të krijojnë përshtypjen se po i dhurojnë njeriut liri të pazakonta. Sigurisht, është rraskapitëse t’i sqarosh ata që s’duan të dëgjojnë se besimi në Zot mbetet, sidomos për ne shqiptarët, zgjatimi hyjnor i Besës. Si mund të bindësh dike, për shembull, se vetëm falë besimit çelësat që i ke humbur diku në terr mund t’i gjesh jo vetëm ku i ke humbur, por në radhë të parë atje ku ka dritë?! Është punë thelbi: disa e dinë se rrahjet e zemrës e kanë prejardhjen nga qielli, të tjerët rropaten të dëshmojnë se vijnë nga sahati…

Nuk e kam fort për zemër shumësin akademik dhe nuk mund të flas në emër të një brezi. Në letërsi fuqinë nuk e bën bashkimi, por nderimi ndaj vetmisë dhe “ferrit” prodhimtar të sivëllait. Për sa më përket, përmasa deiste e letërsisë nuk është polemikë apo këmbëngulje për të mrekulluar ndokënd, por një trajtë e mallit për fëmininë, për botën e kahershme në përgjithësi. Por është edhe një dhembje që përsosmëria e asaj bote nuk mund të rikrijohet e të rijetohet më veçse në letër. Pogradeci i viteve ’70-’80, pleqtë e asaj kohe, rrugicat, ndërtesat, muzika prej sferash të epërme që dilte nga krojet dhe dallgët e liqenit, dëborërat dhe ngjyrat mbinjerëzore të stinëve, por sidomos etja që tiparet e veçanta të të tjerëve t’i adhuroje dhe t’i shihje si pasuri të jetës sate e kurrsesi jo si gjëra që duhet t’i zhdukje a t’i shndërroje, rrënjosën brenda meje një mirëkuptim dhe hapje të mirëfilltë ndaj gjithçkaje që s’pranon të ndryhet në kafazin shkëlqimtar të modernes e postmodernes pikërisht ngaqë ruan kufijtë e bekuar të së lashtës. Deri në moshën 12 vjeçare nuk e kisha idenë ç’ishte politika, diktatura, demokracia etj dhe as më mungonin. Iu mbetem mirënjohës prindërve dhe gjyshërve që u kujdesën të shoh vetëm qëniet dhe gjërat e domosdoshme. Njerëzit ishin stërvitur të shkëpusnin nga një e keqe e madhe që u pat rënë kryesh si saç ato pak të mira, të cilat çdo e keqe i shfrytëzon për të zgjatur jetën e vet. Pastaj m’u faneps e përditshmja që ngulmonte të politizonte gjer edhe gjakun. Njëra botë ishte tejet shqiptare, plot hijeshi e mirësi; tjetra - e internacionalizmit proletar. E para e linte Zotin të qetë, që të punonte brenda secilit prej nesh; tjetra rropatej të skaliste njeriun e ri, shembte tempuj e hante koka, derdhte gjak që ta shkruante historinë nga zeroja – të gjitha në emër të së ashtuquajturës barazi, domethënë: ngritja e së rëndomtës në rangun e gjeniales. E ndonëse bota stërgjyshore nuk e pat lindur atë komuniste, por ia kishin ngulur në gji si ndonjë thithlopë kancerogjene, kjo e fundit vërsulej të fshihej në bark të nënës së tjetërkujt. Kështu ndodh gjithmonë: e rremja ngulmon të ketë prindër ata që s’i ka.

Ajete Zogaj: Në kohën e trandjeve të mëdha, jo vetëm në vendet e lindjes, të një përballjeje me thyerje të mëdha, me situata traumatike dhe vakuume ekzistenciale, letërsia në përgjithësi dhe lloji që e krijon brezi juaj i shkrimtarëve në veçanti, sa mund të luajë rolin e njëfarë llogoterapie (sipas Viktor Franklit) në përmbushjen e kuptimit të jetës?

Ardian-Christian Kyçyku: Njeriu ngutet të kursejë kohë dhe pastaj çmeritet se si jeta është kaq e shkurtër. Duke kursyer, ai, në fakt, nuk fiton kohë, por ha kohën e vet dhe vërtitet si ai guri i shahut që për kuti të zeza ka hijen e vet, jo kutitë e vërteta. Ai thurr plane sikur do të jetonte të paktën treqind vjet. Prandaj lufton të mos pranojë, nëse është e mundur, asnjë mendim, bindje a trajtë besimi të tjetrit. Po si mund të jesh i ndryshëm nga dikush kur nuk pranon veçse mendimet dhe trajtat e tua? Si mund të kesh jetë të gjatë, kur ti e hirnos atë jetë duke u stërmunduar të ndryshosh të tjerët, përfshi të vdekurit? Në kohën e studimeve, mendësia e realizmit socialist synonte të ndreqte botën. Truri i të rinjve duhej të merrte përmasat e ushqimit shpirtëror që u jepej me forcë. Duhej të përgatiteshim t’u mbanim ison mallkimeve ndaj reaksionarëve të mëdhenj si Dostojevski, Prusti, Kamyja, Fishta, Konica etj dhe të zvarrisnim drejt qelive të hetuesisë apo edhe drejt murit të pushkatimit ata që mendonin ndryshe. Sipas profesorëve të asaj kohe, shkrimtarët e paudhë hidhnin nga një pikëzë helmi ideologjik në çdo dy-tri faqe. Pas një vëllimi, pa e ndjerë, gdhiheshe i helmuar. Prandaj s’duheshin lexuar. Mund të duket çudi, por pikës së helmit nuk i bëhet ballë lehtë as kur kupton cili është helmi i vërtetë. Librat e të munxosurve ndaloheshin. Për fat, ndodhi që të mundja të lexoja fshehurazi disa syresh dhe të më hapej para sysh një kuptim edhe më i gjerë i jetës. Librat ishin shqipëruar dhe qenë botuar në Kosovë. Ishte një tërmet që më bindi se çakërri vërtet është mbret në vendin e të verbërve, por as drita e syve të tij s’para e ka të gjatë po nuk lëvizi. E unë lëviza që të shpëtoja në fillim dritën dhe fjalët e mia. Me përjashtim të romanit «Mortët», librat që shkrova në atë kohë ende nuk e kanë parë dritën e botimit. Kurse çështja e fatit të çakërrit mbeti e njëjtë, megjithëse ndërkohë ndodhën kaq shembje e ndryshime. E nëse nevoja e dikujt për të mos humbur dritën e vet është jetike, ai ka për të gjetur gjithmonë letërsi që t’i zgjasë dritën dhe t’i pastrojë fjalët e brendshme…

Ajete Zogaj: Edhe përkundër kësaj nevoje a domosdoshmërie, është një konstatim i përgjithshëm se ka edhe një krizë të leximit, veçmas në botën shqiptare. Pse ndodh ky korrespondim i pamjaftueshëm ndërmjet autorit e lexuesit? A do të duhej të lexohej (e mbase edhe të shkruhej) vetëm për kënaqësi e kulturë apo edhe për nevoja të tjera (jo) vetëm intelektuale?

Ardian-Christian Kyçyku: Ka një rënie të numurit të lexuesve në gjithë botën, jo vetëm në shqip. Kjo është e pashmangshme për kohërat kur prirja dhe aftësia për ta ndarë vuajtjen me të afërmin, i ndan të ftuarit nga të zgjedhurit. Globalizimi nënkupton edhe shumimin e njerëzve që mendojnë gati njëlloj, prandaj edhe thuhet se kur shumë koka mendojnë njëlloj, ato nuk mendojnë shumë. Nga i njëjti kah mund të këqyret edhe numuri jashtëzakonisht i madh i lexuesve në epokën e realizmit socialist. Lexohej shumë, por tani del se lexohej kryesisht kot, në një marramendje dëshpërimi e vetëhelmimi që vazhdojmë t’i paguajmë të paktën me rinitë tona. Vendin e idhujve të asaj kohe e kanë zënë idhuj ndërkombëtarë, që prodhojnë me shumicë letërsi të dorës së dytë, por që mbështetet nga një marketing e mediatizim çarmatosës. Ndoshta është pak patetike të besojmë se letërsia shëron shpirtra, por ajo padyshim zgjeron vështrimin njerëzor dhe vonon vdekjen e shpirtrave. Ose lehtëson kalimin e tyre nga një përmasë e realitetit në të tjerat. Nga kjo pikëpamje, roli dhe fuqia e letërsisë varen kryekëput nga dialogu mes shkrimtarit dhe lexuesit të panjohur që përjeton një kalvar të ngjashëm, jo rrallë binjak, me autorin. Ky dialog ndonjëherë mund të jetë terapeutik, por në parim mbetet miqësim i shkallëzuar, ose me lexim të parë, i dy botëve që e kërkojnë njëra-tjetrën mes kaosit. Pas rigjetjes, marrëdhënia mes tyre duhet të ruajë kthjelltinë, sepse letërsia nuk është tregti, ku klienti ynë është zoti ynë. Lexuesi im duhet të jetë njeri krejtësisht i lirë dhe, po të mos i pëlqejnë ato që shkruaj, le të lexojë çfarë të dojë, ose le t’i futet të shkruarës. Lexuesit janë pakësuar ngaqë nuk duan ta shquajnë shpirtin nga stomaku a nga gjëra të tjera më të poshtme. Një pjesë e mediave i ndihmojnë t’i shohin të gjitha me sy të huajsuar.

Ajete Zogaj: Në këtë katrahurë të shndërrimeve shoqërore në botën shqiptare, ju keni sjellë një prodhimtari të pasur letrare (si tregimtar, novelist, romancier, dramaturg, eseist etj) të barasvlershme me vlerat etike e estetike. Ku e gjeni shtytjen a motivimin dhe mbështetjen për një krijimtari aq të pasur?

Ardian-Christian Kyçyku: Katrahura e sotme të kujton shprehjen e kinezit të mençur: «Fundi i ditës është afër kur njerëzit e vegjël lëshojnë hije të mëdha» - e kjo mund të zbërthehet në mjaft mënyra. Jo vetëm në botën shqiptare sundon kaosi dhe jo vetëm vlerat tona tiranizohen nga mjegulla e mëdyshjeve. Mirpo kaosi sundon vetëm mbi të dukshmet, sepse në këto kushte zgjohet e vepron me fuqi njëri nga ligjet themeltarë të letërsisë. Letërsia ushqehet pikërisht me kaos, me thërrime e copëra të mëdha absurdi, himerash, grotesku, dramash e tragjedish që njeriu s’është në gjendje t’i përfytyrojë ashtu siç arrin ta bëjë jeta. Letërsia, veçanërisht në zonën tonë, i ngjason atij detarit që është gëlltitur apo është kredhur në barkun e një përbindëshi dhe që, për të mbijetuar e për të mos u tjetërsuar, nis të ushqehet me rropullitë e përbindëshit. Koha ka dëshmuar se përbindëshi ka kujtesë dritëshkurtër dhe nuk di kë mban në bark. Ai nuk e vjell dot shkatërruesin e vet dhe as nuk është aq i fortë sa të vrasë veten për të vrarë njëherazi edhe ngrënësin e vet.

Njëra nga shtytjet e shkrimeve të mia është se nuk besoj që rrahjet e zemrës vijnë nga sahati. Mbështetja kryesore është puna dhe flijimet që më kanë mbrojtur qysh në fëmini, - fillimisht flijimet e përditshme të prindërve që lanë shtëpi e katandi për të mos më lënë vetëm as në mërgim; durimi dhe mirëkuptimi i të afërmve dhe miqve të vjetër e të rinj, të humbur a të rigjetur, - e sidomos mirënjohja e thellë ndaj Kosovës që më ka botuar deri më tash kaq libra. Arritjet janë të pamundura me flijimin e një njeriu të vetëm.

Ajete Zogaj: Me qëllim që të ndahet, siç thuhet, shapi nga sheqeri, çka do të duhej bërë që në shoqërinë shqiptare vlerat serioze letrare ta marrin primatin?

Ardian-Christian Kyçyku: Varet se si e sheh secili prej nesh këtë gjendje. Ngaqë rëndom besojmë se pushteti i vërtetë është atje ku duket, në këtë periudhë gjërat na shfaqen si të pashpresa. Nuk e pranoj dot. Siç thuhet me të drejtë, pushteti duket vetëm kur përdoret keq. Por kaq pushtet i dukshëm sa na rrethon dhe pandeh se po mbrujt fatet tona, të shqipes, të letërsisë etj s’duhet të na i errë zemrën sa të mos shohim se kryet e vendit kanë mbetur dhe do të mbeten pronë e patjetërsueshme e vlerave. Është vetëm çështje kohe – dhe ndonjë ngut të veçantë s’kemi. Orët dhe vitet duken mëse të çmuara dhe zgjojnë shtylysh lakmish e hasmërísh vetëm kur i mendojmë sikur të qënkëshin vetëm tonat. Po t’i shohim pak më gjerë, thjesht, ashtu siç i sheh populli, vitet kalojnë shpejt… Prandaj mundohem të gjej dhe të bëj ato që duhen bërë brenda librave të mi deri në çastin kur i dorëzoj për shtyp.

Ajete Zogaj: Edhe çka do të duhej bërë me qëllim që të njihet letërsia shqipe edhe në gjuhë të tjera? Sipas jush, edhe cilët autorë do të duhej të përktheheshin në gjuhët e mëdha botërore?

Ardian-Christian Kyçyku: Shkrirja e disa kufijve dhe rënia aq e diskutueshme e komunizmit u shoqërua nga ideja se tokat do të bashkohen, por kultura do të na shquajë nga njëri-tjetri. Bashkimi tokësor pra, do të pasuronte shkëlqimin kulturor. Mirpo nëse shpirti i një kombi rrënohet dalngadalë nga politika, vjen një çast kur shanset që ky komb të arrijë maja kulturore pakësohen. Historikisht ne kemi pasur pak miq, të cilët, ca falë numurit të pakët, ca falë halleve, i kemi shenjtëruar. Anashkalojmë synimet jashtëletrare dhe mangësitë e tyre të natyrshme, duke harruar se një pjesë e këtyre miqve mbase do të kishin qenë askushë po të mos qenë marrë me përhapjen e kulturës sonë jashtë kufijve. Për fat të keq a të mirë, pritjet e mjaft artistëve të mirëfilltë shqiptarë u zhgënjyen. Çlirimi i fjalës nuk u pasua nga përkthimi i saj aq sa duhet. Disa prej «agjentëve» të shqipes u sollën si puna e atyre fatzinjve që duruan vite burgu për hir të një ideje e që pastaj mbështetën pó atë ide vetëm për të mos mohuar qëndresën, vuajtjen, jetët e tyre, ndonëse ideja qe kthyer nga shpëtimtare në shkatërrimtare. Vetëm se në rastin e tyre nuk bëhej fjalë për therrorizëm. Edhe ata janë njerëz, kanë planet dhe kufizimet e tyre. Kjo e përforcon të vërtetën se askush s’fiton përjetë të drejtën të luajë symbyllas me përkushtimin tonë dhe të bëjë diplomaci në lëkurë të librave tanë. Është më e drejtë që pyetja të mos shtrohet më se «edhe cilët autorë duhen përkthyer», por se «edhe cilët do të përkthejnë nga shqipja?». Me sa duket, atë që s’e bëri dot dashamirësia, nuhatja e përpiktë letrare, ndershmëria dhe mençuria, do ta bëjë ndaj tiranisë klanore biologjia. Përkthimi në një gjuhë tjetër nuk është fletëleje për Parajsë. Kush mund të thotë se Lasgushi, Naimi, Konica, Kuteli, Pashku, Camaj janë më pak viganë dhe nuk ndodhen në Parajsë vetëm ngaqë nuk janë përkthyer sa duhet?! Cilat janë gjuhët e mëdha botërore? Sa na nevojitet një gjuhë e madhe me lexues të vegjël dhe sa duhet të bëjmë për një gjuhë të vogël me lexues ende të parobotizuar? Do të ishte e padrejtë që këto të tingëllonin si përçartje të një mllefi vetjak, sepse janë çështje që mbushin me dëshpërim shumë shkrimtarë të lindur në Lindje. S’kemi pse të mësojmë di- e triplomacinë në dëm të artit dhe të karakterit vetëm se filan miku të madh a të mesëm nuk po i vjen për mbarë të përkthejë njërin a tjetrin. Si ta ketë punën! S’jam kritizer, por as arsye për t’u magjepsur e për të shenjtëruar s’kam. Mbahem në shprehjen biblike se “Po heshtën këta, gurët do të bërtasin!» dhe përvoja më ka bindur të kem besim jo aq tek ata që na duan dhe dinë shqipen, por tek shqiptarët që dinë dhe përsosin gjuhët e huaja të kulturave ku jetojnë. Vetëm kështu Fryma e vërtetë e letërsisë shqipe do të rigjejë vetveten në Evropë e më gjerë. E si rrjedhojë e natyrshme e kësaj do të shfaqet edhe një program afatgjatë kushtuar njohjes ndërkombëtare, bashkë me njerëzit e paanshëm që do ta venë në jetë.

Ajete Zogaj: Revista evropiane “HÆMUS”, që botohet në Bukuresht, çfarë mbështetje gëzon aktualisht, me qëllim që ta kryejë funksionin e vet kulturor për të cilin botohet? Bashkë me babain tuaj, akademikun Kopi Kyçyku keni themeluar edhe shoqërinë kulturore në Bukuresht. A mund të thoni se cili është funksioni dhe pikësynimi i saj?

Ardian-Christian Kyçyku: Po të thoja se Revistën Haemus në thelb e mbështet vetë Zoti, ndonjëri mund të qeshte nën buzë. Prandaj, meqë nuk e kam zakon të ndërpres as edhe nënqeshjet, po them “Vetë Zoti!”. Pas Tij janë shumë miq e dashamirë, të cilët, pa bujë, kanë ndihmuar e ndihmojnë me sa munden. Ndodh mrekullia e shumimit të gjërave që bëhen me gjithë shpirt. Sa i përket Shoqërisë Kulturore Shqiptare Haemus, padyshim nuk është fjala për ndonjë klan e as për ndonjë kafene. Historia e shqiptarëve të Rumanisë duhet rishkruar, qoftë edhe për ta njohur më mirë vetveten. Me atë rast do t’i gjendet rrënja edhe mllefit absurd, smirave dhe çikërrimave që shpërthyen veçanërisht në këta pesëmbëdhjetë vjet. Pikësynimi kryesor i Shoqërisë Haemus është puna që sjell paqen dhe anasjelltas. Deri tani, siç mund të kuptohet, puna ka qenë e mbështjellë me shumë thashetheme, mosbesim e memecllëk diplomatik. S’para i mban mend njeri dhe ne s’kemi kohë t’i kujtojmë. Mjerisht, në diasporë ende ka njëfarë pushteti paragjykimi sipas të cilit ai që bën diçka të veçantë o është i shitur, o nuk është patriot sa duhet. Pas dyzet vjetësh propagandë, shumë nga banorët e Shqipërisë së dikurshme, ndonëse kishin të afërm jashtë kufijve e trojeve, i shihnin mërgimtarët jo vetëm si ca pasunarë që s’donin t’ia dinin për hallet tona, por edhe si ca mishërime të mallkimit. Mërgimtarët ishin shumica “tradhtarë, hafije, ziliqarë ndaj arritjeve komuniste, bukëshkalë, diversantë, komplotistë” etj. Me epitete të ngjashëm u damkosëm edhe ne, mërgimtarët e tanishëm, nga disa bashkëkombas që e pandehin mërgimin si çiflig të trashëguar nga të parët… Prandaj u sollën ndaj nesh sikur të mos ekzistonim. Mbështeteshin e trymbetoheshin gjithmonë individët e flashkët, ose të rëndomtë, që s’linin gjë pas, por që sidomos nuk rrezikonin rehatinë e askujt. Ecej pas logjikës “S’kemi të tjerë, prandaj…” Mbase ishte një mënyrë e tërthortë për të bekuar vdekjet e mijra shqiptarëve që i kanë eshtrat jashtë. Në këtë gjendje, ne i binte të ishim ata që s’janë, gjë që po del gjithnjë e më e pavërtetë (...)

Bukuresht-Prishtinë, tetor 2006

Vendndodhja: ”Paqja mes popujve” - nga Corneliu Vlad

Me përfytyrimin e atij që mezi pret të mbushë të shtatëdhjetat (pse-në as vetë s’e di), do të thosha që Ardian Kyçyku është, në moshën dyzetvjeçare “edhe një çerek”, - siç do të shprehej Karaxhiale - një shkrimtar gjithaq i ri. Domethënë po aq i ri sa demokracia jonë “emergjente” dhe njëlloj i pjekur (jo, jo, bash plak-plak) si Ballkani. Është i ri ngaqë shkruan vazhdimisht ndryshe dhe plak ngaqë është mjeshtër i madh. Ka qënë fillimisht aed i botës shqiptare, më pas i hapësirës ballkanike, ndërsa tani është universal, i të gjitha hapësirave. Përfshi hapësirat e Jetës dhe të Vdekjes sidhe të kufirit mahnitës që i ndan. Kufirit? Mahnitës? Është vetëm “traseja” prej pesë stacionesh e autobuzit të vjetëruar e të stërmbushur ITB/RATB - me tufa lulesh, kapela, borsalina, pleq e plaka, erëra - që bën një ndalesë në “Shtegun mes hardhive”* dhe stacion të mbramë ka varrezën “Paqja mes popujve”. Është hapësira nga qënia tek mosqënia, por edhe e tranzicionit drejt demokracisë, me ”zërat e ngjirur të udhëtarëve, me kollën apo gëlbazat e thithura mbrapsht, me fytyrat e budallalepsura prej të vdekurish që i zgjon nga gjumi fisku, të themi, zilet e celularëve, copëzat e një muzike të pështirë... E sidomos era e ndyrë. Domethënë: erërat batërdisëse”.

Por fillin ndarës mes trevave të Jetës e të Vdekjes e sheh vetëm e vetëm Ardian Kyçyku. Pikat dhe vijat konvencionale që shënjojnë kufij janë kukullat që “mund të fitojnë një domethënie (por dhe fat) krejt tjetër tek kalojnë nëpër sprovën shpirtërore të lëndës së hirtë e të mendjes njerëzore” për t’u “përkthyer në një tjetër lëndë të parë” (lexoni librin “Vend për një kukull të vetme” dhe do të sqaroheni më mirë). Janë me shpirt apo pa shpirt këto kukulla? As njëra, as tjetra; edhe njëra, edhe tjetra. Gjithsesi, janë/jemi gjallesa/objekte të tranzicionit, sepse, siç shpjegon vajza që i bën kukullat bashkë me të atin, “nuk kemi të drejtë morale të bëjmë kukulla me fytyra tepër të mençur, nganjëherë madje ironike. Që të çlodhet e zbavitet, shoqëria e sotme ka nevojë vetëm për kukulla me pamje idiote. Të cilat u japin mundësi blerësve të ndjehen më pak fatkeqë, më pak të gjymtë, më të zgjuar”. Por pse flasim për letërsi tani, në një moment qytetar kaq përvëlues, në një fushatë zgjedhore me pikësynime kaq të madha? Thjesht sepse nesër a pasnesër do të mbahen mend emri i Kyçykut dhe i disa të tjerëve, jo emrat e llafazanëve dhe të gjithëpranishmëve tejet të fuqishëm të ditës. Nga tekstet e Ardian Kyçykut, ata që do të vijnë pas nesh do të mësojnë më shumë gjëra dhe më të vërteta, se sa nga fjalimet, artikujt dhe programet elektorale kalimtare. Mos vallë do të vrasin mendjen pasardhësit tanë, fjala vjen, për atmosferën zgjedhore, të tranzicionit, për ekonominë e tregut në lindje e sipër? Ja: “Në trungun e një peme rrinë njëra mbi tjetrën afishe të panumurta të harruara e të freskëta kandidatësh për deputetë, reklama koncertesh, shfaqjesh cirku, njoftime martesore, ftesa për të bërë nga një “teke” seks të rastit, numura telefonësh, njoftime zyrtare të bashkisë, ftesa për terapi qetësimi masiv, fotografi këlyshësh të humbur, shifra, simbole, reklama të një mjeshtri stufash e të një tjetri bravandreqës. Afishet janë zbërdhylur nga shira pleq dhe nga erërat. Portreti i një kandidati është këputur për mesi dhe, në vend të këmbëve, bien në sy kofshët e një valltareje që zhdërvjellet rreth një ushte”.

Një kronikë politike e mbështetur mbi një shkrimtar i cili as që dëshiron të dëgjojë për politikë, kur bëhet fjalë për Ardian Kyçykun, nuk është as oksimoron, as diversion, as moskokëçarje ndaj autorit. Sepse Politika, në fund të fundit, është dhe duhet të jetë, Jeta. Grekët e lashtë shihnin tek politika shkencën, e cila përpiqej të përfytyronte një regjim ideal. Dorë më dorë me jetën. Tash për tash, regjimi i përkryer i ëndërruar me sa duket ndodhet në ndalesën e fundme të autobuzit, në “mjedisin” e quajtur ”Paqja mes popujve”.

* Në origjinalin rumanisht, teksit i A.-Ch. Kyçykut ka edhe kuptimin Shtegu mes të gjallëve.

Marrë nga www.amosnews.ro, 2 nëntor 2009.

Locaţia: ”Pacea între popoare” - de Corneliu Vlad

Cu percepţia celui ce aşteaptă cu nerăbdare vârsta de 70 de ani (de ce, nici eu nu ştiu), as spune ca Ardian-Christian Kuciuk este, la 40 de ani “si un firtal”, cum ar zice Caragiale, un scriitor tot tânăr. Adica, la fel de tânăr ca democraţia noastră “emergenta” şi la fel de matur (ba nu, chiar bătrân-bătrân) ca Balcanii. E tânăr pentru ca scrie mereu altfel şi e bătrân căci e mare meşter. A fost mai întâi aed al lumii albaneze, apoi al spaţiului balcanic, iar acum este unul universal, al tuturor spatiilor. Inclusiv al spatiilor Vieţii şi Morţii şi a fascinantei lor frontiere. Frontieră? Fascinantă? E doar “traseul” ITB/RATB de cinci staţii al autobuzului învechit şi arhiplin – buchete de flori, căciuli, pălării, bătrâni şi bătrâne, mirosuri – care are staţie la “Cărarea dintre vii” şi cap la cimitirul “Pacea între popoare”. E traseul de la fiinţă la nefiinţă, dar şi al tranziţiei spre democraţie, cu “vocile răguşite ale calatorilor, tusea sau flegmele frânte, fetele tâmpe, de morţi treziţi la un control al fiscului, să zicem, soneriile de mobil, frânturile de muzică execrabilă… Şi mai ales duhoarea. Adică: mirosurile devastatoare”.

Dâra despărţitoare dintre tărâmurile Vieţii şi Morţii o vede, însa, doar Ardian Kuciuk. Punctele şi liniile convenţionale ce marchează graniţe sunt păpuşile care “îşi pot căpăta cu totul alt sens (si rost) trecând prin proba de spirit a materiei cenuşii şi a minţii omeneşti” pentru a fi “traduse într-o altă materie primă” (citiţi cartea “Loc pentru o singură păpuşă” şi vă veţi lămuri mai bine). Sunt vii sau neînsufleţite aceste păpuşi? Nici una, nici alta, şi una, şi alta. Oricum, sunt/suntem vietăţi/obiecte ale tranziţiei, căci, explică fata care face păpuşile împreună cu tatăl ei, “nu avem dreptul moral să facem păpuşi cu chipuri prea lucide, uneori chiar ironice. Ca să se poată relaxa, societatea actuala are nevoie doar de păpuşi cu feţe idioate. Care-i fac pe cumpărători să se simtă mai puţin nefericiţi, mai puţin handicapaţi, mai isteţi”.
Dar de ce vorbim noi de literatura acum, într-un moment cetăţenesc atât de fierbinte, într-o campanie electorală cu miza atât de mare? Simplu, pentru ca mâine-poimâine numele lui Kuciuk şi ale altor câţiva vor fi mai ştiute decât ale gureşilor şi mult-văzuţilor prea puternici ai zilei. Din textele lor, cei de după noi vor afla mai multe şi mai adevărate lucruri decât din discursuri, articole şi programe electorale efemere. Vor vrea urmaşii noştri să ştie ce va să zică, bunăoară, atmosfera electorala, tranziţie, economie de piaţa născânda? Iată: “Pe trunchiul unui copac, stau una peste alta nenumărate afişe de candidaţi la alegeri uitate şi proaspete, reclame de concerte, de spectacole de circ, anunţuri matrimoniale, invitaţii la partide de sex ocazional, numere de telefon, anunţuri oficiale ale primăriei, invitaţii la terapii de calmare în masa, poze de căţei pierduţi, cifre, simboluri, reclama unui sobar şi a unui meşter de chei yale. Afişele s-au schimonosit de ploi bătrâneşti şi de vânturi. Portretul unui candidat este rupt la mijloc şi, în loc de picioare, se vad coapsele unei dansatoare la bara”.

O cronică politică pe seama unui scriitor care nici nu vrea să audă de politică nu este, dacă e vorba de Ardian Kuciuk, nici oximoron, nici diversiune, nici necuviinţă faţă de autor. Căci Politica este, ar trebui să fie, până la urmă, Viaţa. Vechii greci vedeau în politică ştiinţa care încearcă sa-si imagineze regimul ideal. De viaţă împreună. Deocamdată, visatul regim ideal este mai degrabă la capătul autobuzului, la “locaţia” Pacea între popoare.

(Corneliu Vlad, Ziarul Informaţia, Bucureşti, 2 noiembrie 2009. From: www.amosnews.ro).

Festivalul Internaţional de Literatură / Bucureşti 2009

Afişul Festivalului

www.filb.ro

Autorii invitaţi

In Memoriam Dhimitër Xhuvani

U nda sot nga jeta një nga ata shumë të rrallët shkrimtarë, bij e mishërime të mirësisë, saqë nuk do të përdhosja asgjë po të thoja “u nda sot nga vdekja”. Sepse vdekje është kaherë zia e mllefet që rrijnë mbi, nëpër e nën të ashtuquajturën jetë letrare. Lindur në Pogradec në vitin 1934, vit kur thuhet se mori flakë arkivi i qytetit, Dhimtër Xhuvani u bë një nga ata njerëz që e kanë njëlloj të ndritshme edhe praninë, edhe mungesën, dhe të cilët, për fat të keq, detyrojnë t’ua kujtosh të mirat që kanë bërë vetëm pasi ikin së këtejmi. Në vitin e largët 1987, erdhi në shtëpinë tonë dhe lexoi disa tregime që i pata lënë i drithëruar në tryezën e punës. Nuk arrita ta takoja, por shënimi i tij në një copëz letre, “prozë e poezi, Lasgush e Pasko bashkë” e më pas paraqitja që më bëri në faqet e gazetës “Drita”, më ndihmuan tejmase që të mposht heshtjen zyrtare, pamundësitë për të botuar dhe këshillat vrastare të të paftuarve.

Eshte bërë gati ves që, tek përshkruan vdekjen e dikujt me emër, autori të lavdojë tërthorazi anë të vetat që pandeh se nuk çmohen sa duhet. Mirpo rasti Dhimitër Xhuvani i dëbon vetiu të gjitha hamendjet, me atë vetmi të jashtëzakonshme të mirësisë, ku u ngujua e vigjëloi për gjysmëshekulli me radhë, si te kryet e një shoqërie që as rron, as vdes, por humb gjithsesi mëshirën e mirëkuptimin ndaj shpitrave të zgjedhur.

Dhimitër Xhuvani e ndoqi krijimtarinë time në heshtje, nga larg, duke më thënë disa fjalë falenderimi (kulmi!), në të vetmen kafe që pimë në shtëpinë e tij diku pranë Pastiçeri Florës, në vjeshtën e 1988-ës, dhe u rishfaq në vitin 2000, kur “Onufri” i bëri një përurim romanit tim “Lumenjtë e Saharasë”. Para se të hynim në sallë, më tha diçka lidhur me letërsinë që shpesh bëhet më mirë jashtë, se sa brenda, dhe ai kumt m‘u duk dyfish më i hidhur ngaqë më vinte prej një shkrimtari që s’mund të kishte hasmër, ziliqarë, shpifarakë e dështakë të çartur nga logoreja. Përndryshe, “vishemi me rrobat e të vdekurve të huaj, mbathim këpucët e tyre…” Farefis i afërt nga ana e nënës, mik i hershëm me tim atë, Xhuvani mbeti njëfarë miti i vuajtjes së pamerituar në bisedat e fëminisë sime. Nuk pati rast kur ngulmova të bëhem shkrimtar e kur fati i rëndë i Taqos, të cilin një libër i vetëm, “Tuneli”, desh e pat degdisur në skëterrë, m’u soll si arsye bindëse për të hequr dorë.

E takova sërish vjet, në të tjera hapësira, përmes filmit “I dashur armik”, shkruar bashkë me të birin, regjisorin e shquar Gjergj Xhuvani, një kryevepër e padiskutueshme dhe vegimtare për shpirtin e thellë, atë të pashitshmin, e shqiptarisë. Vështirë t’i ketë njohur tjetërkush më mirë ato thellësi shpirti ku historia nuk është veçse një lojë teatri, që rëndom, për shkak të mendjengushtësisë e ateizmit, mbyllet me gjak e gjëma, teksa duhet të kulmojë vetëm me atë humor ku secili prej nesh, pavarësisht nga bindjet, kahjet, synimet etj, gjen tek tjetri, tek vëllai a sivëllai copëza nga fatkeqesia a pafuqitë e veta fatnore.

Më duket një pleonazmë t’i mbyll këta rreshta me shprehjen “Të qoftë dheu i lehtë”, sepse i ndritshmi Dhimitër Xhuvani, me paqen që shpërndante, me talentin e lindur, me librat dhe mençurinë, me njerzillëkun dhe shpirtin e tij qehlibar, ua bëri më të pranueshëm ajrin të gjallëve, më të këndshme letrën e bardhë gërmave, dhe më të lehtë dheun atyre që kanë ndërruar tashmë jetë, ose vdekje. Pa përmendur ata që kanë ndërruar vend prej kohësh dhe të cilët një ikje si e Dhimitër Xhuvanit i afron më dhimbsurisht me të ritë e viteve të shqipes.

Bukuresht, 19 tetor 2009

Premiera e shfaqjes ”Shkëlqesi"

Më 17 tetor 2009, Teatri Kombëtar i Kosovës

shfaq premierën e pjesës "Shkëlqesi"

autor: Ardian-Christian Kyçyku, regjia Enton Kaca

Një zë nga Poradeci i përhershëm

Bisedë me shkrimtarin Ardian-Christian Kyçyku
Pogradec-Bukuresht, gusht 2009
Botuar në Gazetën MOKRA dhe në Gazetën 55, shtator 2009

Llazi Tona: E keqja tek ne shqiptarët është se nuk njohim trungun tonë familjar, të paktën deri në 7 breza para nesh. Cilët janë gjyshërit dhe stërgjyshërit tuaj, çfarë kanë bërë ata për fisin tuaj, për kombin, ku janë shquar… E them këtë, sepse pikërisht të parët na sollën në ditët e sotme dhe sepse, nga mosnjohja, kanë lindur mjaft shfaqje të këqija. Mendimi juaj?

Ardian-Christian Kyçyku: E keqja nuk është se shumica nuk e njohin prejardhjen, por se, duke e njohur, apo pa e njohur veçse përciptazi, nisin e sajojnë, e mbushin me lajlelule, e fisnikërojnë dhe presin të drithëruar që dëshmitarët e së vërtetës të vdesin pa e hapur gojën, ose të mos i besojë kush. Këto të këqija nuk më janë avitur, sepse i njoh mjaft mirë rrënjët. Njëri prej katragjyshërve të mi, Thanas Kyçyku, për shembull, di se tregtonte gurë (themelesh, ose muresh) deri në Vjenë, Budapest, Selanik, Bukuresht, Stamboll e gjetkë. Ndoshta qenë copëra nga shkëmbinjtë anës gjolit. Duket si një mënyrë për të shpërndarë nga pak histori, kujtesë dhe shije të epërme Poradeci nëpër Evropë. Njëri nga djemtë e tij, Stefan Kyçyku, u zgjodh kryeplak në zonën tonë, me myhyr të posaçëm nga Porta e Lartë. Aleksandër Kyçyku, djali i tij i madh, zgjeroi e pasuroi më tej Hanin e Kyçykëve, që përmendet edhe në ditaret e disa udhëtarëve perëndimorë, pastaj mërgoi në Amerikë, ku i ka eshtrat edhe sot e kësaj dite. Stërgjyshi tjetër, Leon Kristo Ilo, ishte tregtar që u kthye në Pogradec pasi punoi plot 26 vjet në Stamboll, ku pati, mes të tjerash, edhe dy hotele në lagjen Beyoglu, që njihej e vazhdon të njihet si lagjja më moderne e Konstandinopojës. Gjyshërit e mi, Llazi Kyçyku dhe Vangjel Koci (nga ana e nënës) ishin të dy mjeshtër në përpunimin e drurit, mobiljerë, njerëz të thjeshtë, me zanatin mësuar në Ohër, rrëfimtarë të rrallë, secili me një stil e ritëm të dallueshëm nga tjetri, njëri më i rrënjosur në mitologji, tjetri në historinë e përditshme. Gjyshërit mbetën për mua dy shkrimtarët më të shquar të shqipes, ndonëse nuk botuan asnjë rresht.

- Ç’dini ju për trungun e Kyçykëve? Vendi dhe datëlindja juaj?

Ardian-Christian Kyçyku: Pjesë nga saga e jashtëzakonshme e Kyçykëve, fisi nga i cili rrjedh, i kam shkruar në disa prej librave të mi, që shoqërohen me fjalën “shkujtime”, ngaqë janë kujtime të një lloji të veçantë. Nga Kyçykët kanë dalë njerëz me shkëlqim të fshehur, ta themi, si Koli Kyçyku, kryeplak, nëna e Lasgushit, Kostandina, apo nëna e poetit të sotëm Dhimitër Pojanaku. Do të përmend me nderim edhe të ndjerin Gjorgji Kyçyku, xhaxhain e tim eti, emrin e të cilit e mban tani stadiumi i Pogradecit. Disa nga dhuntitë e moçme të fisit janë ruajtur ende, në kushtet e tanishme… Mirpo ashtu siç ka libra, të cilët nuk mund t’i lexosh e t’i tretësh pa kaluar një moshë, ose një shkallë të caktuar drite, paska edhe libra, të cilët s’mund ta shohin dritën e botimit atëhere kur dëshiron autori. Sepse vërtet kam dashur që gjyshërit e mi të mund të më lexojnë. Nuk qe e thënë. Prandaj vazhdoj të pres atë çast botimi dhe të pi nga një cigare me varret e tyre, kur vij këtu.
Jam lindur në Pogradec më 23 gusht 1969. Dyzet vjet më vonë, pra, para pak ditësh, kalova bashkë me tim atë para maternitetit të vjetër dhe i bëra ngrehinës një fotografi. Dyzet vjet më parë fotografoja qytetin nga materniteti, i thashë, kurse tani maternitetin nga qyteti.

- Prindërit tuaj. Jeta dhe veprimtaria e tyre në shoqërinë shqiptare…

Ardian-Christian Kyçyku: Në fillim të viteve ’90, ndodhi të takoja një nënë që thoshte si e dalë mendsh: Of, shyqyr që na ikën çunat jashtë, që të rrojmë edhe ne ca më mirë! Prindërit e mi erdhën pas meje dhe tim vëllai në Bukuresht dhe jo vetëm ndanë me ne hidhërimet e gëzimet, por edhe na mbajtën me bukë, me shtëpi e me zemër, ashtu siç rrallë di të ketë ndodhur. Për tim atë, Kopi Kyçykun, flasin më mirë ata mbi 50 libra që ka shkruar e botuar, në fusha si letërsia, historia, publicistika, memorialistika e gjeologjia, apo puna që ka bërë që nga miniera e Gurit të Kuq, Ndërmarrja Gjeologjike, Komiteti Ekzekutiv, Kuvendi i Shqipërisë, Televizioni Shqiptar, Ministria e Punëve të Jashtme, Universiteti i Tiranës, Akademia e Shkencave, Universiteti i Bukureshtit etj. Nëna, Martha Kyçyku, ka qënë mësuese, që nga Starova e viteve ’60 në Babrrunë dhe Tiranën e viteve ‘80, dhe, veç ndihmës së pazëvendësueshme në rritjen e sime bije, ka gatuar që unë të mund të shkruaj shqip duke u ushqyer shqip.

- Ç’është për ju fëminia?

Ardian-Christian Kyçyku: Parajsa për të cilën as vetë nuk di si t’i shtrosh pyetjet. Më saktë: përgjigjja vendimtare e vegimtare që të dhurohet nga Lart, kur ende nuk di ç’domethënë pyetje.

- Çfarë shkollimi keni kryer?

Ardian-Christian Kyçyku: Pas kopështit “Tomka Laçka”, - ndërtesa e të cilit ishte një çudi më vete, - nisa shkollën “Gjok Shqiptari”. Pastaj u shpërngulëm në Tiranë, ku përfundova filloren tek “Hoxha Tahsini” dhe të mesmen “Partizani”. Kreva Fakultetin e Histori-Filologjisë në Tiranë, dega Gjuhë-Letërsi, dhe doktoraturën e parë, në letërsi botërore e të krahasuar, në Universitetin e Bukureshtit. Njëkohësisht, ndoqa studimet për doktoraturë në teologji dhe u specializova në shkencat humane dhe të komunikimit, ku nisa edhe karierën universitare.

- Cila ka qënë prirja juaj në shkollën e mesme? Ishit më të dhënë ndaj lëndëve shoqërore, apo shkencore?

Ardian-Christian Kyçyku: Prirja ime e vetme në atë kohë ishte si t’i mbijetoja duke jetuar sa më hijshëm kalimit drobitës nga Pogradeci (lexo: fëminia e kulluar) në Tiranë (lexo: rinia e pafilluar).

- Formimi letrar për çdo nxënës bëhet gjatë shkollës së mesme. Çfarë librash keni lexuar atëhere?

Ardian-Christian Kyçyku: Shumë libra. Gjatë pushimeve që i kaloja në Pogradec, lexova qysh herët “Plaku dhe deti”, “Hamleti”, “Makbethi”, “Ylli i zemrës”, “Rubajitë” e Omar Khajamit, prozë nga Drajzeri, Remarku, Tolstoi, disa libra të ndaluar etj. Im gjysh pat murosur njërën nga dritaret e dhomës ku flija dhe e pat shndërruar në bibliotekë. Në Tiranë, sidomos kur dyndeshin shirat, lexoja prozë nga Kuteli, Gogoli, Balzaku, si dhe shumë poezi.

- Çfarë gjuhë të huaja keni mësuar?

Ardian-Christian Kyçyku: Nuk mund të thuash se “ke mësuar” një gjuhë. Është si të ngulmosh se ke mësuar një njeri të gjallë. Ç’është ky lloj mësimi?! E shumta mund të gërshetosh kujtesën, kohën dhe frymën tënde, herë më fort e herë më përgjumshëm, me rrjedhën e një gjuhe të huaj. Gërshetime të tilla më ndihmoi të bëj im atë, qysh në fillore. Dy metoda të italishtes, dy të frëngjishtes, pastaj nëntë vjet rusisht në shkollë, dy vjet latinisht në fakultet. Po nën drejtimin e tim eti, kreva një metodë të shkëlqyer të rumanishtes, në vitin e parë të fakultetit. Më tej ndoqa për dy vjet gjermanishten në Bukuresht, dhe disa periudha të gjata, me, ose pa mësues, në anglisht.

- Ç’është për ju rinia?

Ardian-Christian Kyçyku: Koha kur, në mungesë të letërsisë, nuk të vjen të besosh se një ditë do të merresh nga kjo botë.

- Keni botuar libra. Cilët janë ata dhe a mund të na i përshkruani me pak fjalë?

Ardian-Christian Kyçyku: Është e panatyrshme të bëj një përshkrim të tillë. Po rendis vetëm titujt e tyre, ashtu siç gjenden në Curriculum Vitae, duke u kërkuar ndjesë librave ende të pabotuar, që, në disa raste, janë më të rëndësishëm për mua, se sa të botuarit. Vepra letrare të shkruara e të botuara në gjuhën shqipe: Triumfi i Proteut, roman, 1990 (samizdat), Në perandorinë e gurit, roman, 1993, Mortët, roman, 1994 (samizdat), 1997, Nata pas vitit zero, novela, 1998, Përkthimi ose Jeta e një robi që nuk betohej se shihte, roman, 1999, Muza e Lojës, tre romane, 1999, Lumenjtë e Saharasë, roman, 1999, 2009, Oreksi për bukën e qiellit, roman, 2000, Diva ose Ngrënësi i Luleve, roman, 2001, Engjëjt e tepërt, roman, 2002, 2009, Kristali dhe hienat, roman, 2002, Sy, roman, 2004, 2006, 2007, Si u pushtua Çmendustani, roman, 2004, Home, roman, 2007, Në vend të Përjetësisë, dramë, 2007, Puthmë skelet - roman me fëmini, 2008, Zv.Libri, copëza jete a letre frymnëzuar nga teatri, dramë, 2008, Gjaku asnjanës – jetë suflerësh, dramë, 2009, Ati, rrëfim, 2009
Vepra letrare të shkruara e të botuara në gjuhën rumune: Viti kur u shpik mjellma, roman, 1997, 2002, E fshehta e ëmbël e marrëzisë, roman, 1998, 2002, Një fis i lavdishëm e që jep shpirt - epopeja e një harrese, 1998, 2002, 2005, Hyu Epigon, roman-ese, mbi jetën dhe veprën e poetit Lasgush Poradeci, 2000, Dashuri me shikim të fundit, prozë dhe teatër, 2000, Trilogjia, prozë e zgjedhur, 2002, Koha e zëvendësve, libër-intervistë kushtuar shpirtërimit shqiptar, 2003, Shtetrrethim – roman i shkruar me shumë pak thonjëza, 2004, 2008, Ish – roman me dashuri & konspiracion, 2005, Një alfabet i poezisë shqipe, antologji, 101 poetë shqiptarë në gjuhën rumune, 2003, Hyrje në semiotikë, ligjërata universitare, 2004, Shenjat dhe Kështjella, ligjërata universitare, 2006 Ligjërimi i një pagjumësie (Brevetarea unei insomnii) – studim kushtuar jetës dhe veprës së 8 autorëve shqiptarë që u përfshinë në vëllimin I të antologjisë “Bukuria që vret”, zgjedhur e përkthyer nga Kopi Kyçyku, Bukuresht 2006, Vend për një kukull të vetme – rrëfim për t’u filmuar / film për t’u rrëfyer, 2008, Empatikoni ose Libri i jetës së parakohëshme, roman, 2008, 2009

- Me çfarë kulture jeni pajisur: të Evropës Lindore, apo Perëndimore?

Ardian-Christian Kyçyku: Kultura mund të jetë shpirtërore, ose jo, prirur ndaj Frymës, ose ndaj lëndës. Besoj se, së shpejti, zonat e sunduara tashmë nga lënda, zvjerdhur e trembur nga mefshtësia e kumtit kulturor që përcjellin dhe e së ardhmes, do të nguten t’u venë hapësirave dhe ngjarjeve emrat e vërtetë, duke e ndarë si duhet shapin nga sheqeri.

- Hegeli ka ndaj letërsisë dhe arteve pikëpamjen se fantazia ndaj realitetit është si krimbi ndaj elefantit. Mendimi juaj?

Ardian-Christian Kyçyku: Mendoj se përmasat e elefantit, në këto kohëra, janë të papërfillshme në krahasim me numurin dhe babëzinë e krimbave. Nga ana tjetër, duke lënë mënjanë shakatë, më duket se Hegeli ka pasur një besim ca si të tepruar te krimbat. Ndoshta nuk ka ditur cili është krijuesi i elefantit.

- Cilët janë poetët që ju parapëlqeni: Homeri, Dantja, Gëteja, Botevi, apo Mihai Eminesku?

Ardian-Christian Kyçyku: Meqë thatë poet, po them Mihai Eminesku.

- Ç’është për ju familja?

Ardian-Christian Kyçyku: Ushtarëve të hershëm u theksohej se, në luftë, disiplina është shpesh më e rëndësishme se vetë jeta. Në këtë jetë që është luftë e shumëfishtë, ose anasjelltas, familja mbetet gati po aq e rëndësishme sa jeta.

- Në Bulevardin Europa, në aksin qëndor, janë vendosur pllaka mermeri me emrat e figurave të shquara të kontinentit… Mes shkrimtarëve Hygo, Servantes, Dostojevski, Kafka, Ibsen etj, cilin keni më për zemër?

Ardian-Christian Kyçyku: Bulevardi që zutë në gojë m’u duk një brinjë e sëmurë, ngulur si për zbatim të ndonjë direktive, mes brinjëve të natyrshme të qytetit. Kishte hije mortnore dhe nuk e shmangie dot përshtypjen se po shkel mbi eshtrat e ca njerëzve, shumica dërrmuese e të cilëve rrojtën e vdiqën pa marrë vesh fare ç’ishte e nga binte Pogradeci. Më saktë: nga binte Enkelana, që ishte qytezë kur Evropa e sotme kishte më pak emërtime se fise, e shumë më tepër fise se sa qyteza. Por ndoshta do të vijë koha kur në një rrugë të hershme të Pogradecit, vendës e ardhacakë të shohin një riprodhim të "kullës" së Lasgushit, ose qoftë edhe ndonjë tullë, a gur temeli, një riprodhim të shtëpisë së Mitrushit, të Kinema “Pojskës”, të Turizmit të Vjetër, të Muzeumit, ndonjë nga gjemitë e dikurshme të peshkimit, një avlëmend (“vegël” në gjuhën e plakave tona), një akuarium të madh me koranë, belushka, mërena, pllashica, karavidhe etj, disa rrjeta si qëmoti, brendinë e ndonjërit prej shumë qilareve ku bëhej vera e rakia, disa bute, ndonjë kazan rakie, ndonjë hardhi, si dhe një mur të mbushur me fotografi nga Poradeci i përhershëm, por edhe me vende të veçanta, ku njerëzit të shkruajnë përshtypjet e tyre, ose të vendosin fotografi, fletë dorëshkrimesh, etj… Gjendet një kafene e hijshme në Pogradec, Shtëpia e Miqve quhet, ku mbahen gjallë me përkushtim copëza nga epokat magjike të qytetit.

- Jetoni prej kohësh në Rumani. Cilat janë, sipas jush, lidhjet më të forta midis Shqipërisë dhe Rumanisë?

Ardian-Christian Kyçyku: Edhe sikur të pëmendinim vetëm se hapësira rumune, ose mioritike, siç quhet shpesh, mbetet hëpërhë më fatlumja për letrat shqipe, veçanërisht për shkrimtarët e mëdhenj të lindur në Pogradec, si një truall-gjuhë ku panë së pari dritën disa nga kryeveprat e letërsisë shqiptare, do të mjaftonte.

- Ndër figurat e shquara të politikës, në bulevardin që zumë në gojë pak më parë, janë…. Cilët preferoni?

Ardian-Christian Kyçyku: Po ju përgjigjem me një pyetje mëse të merituar nga politika: cili prej tyre bëri që unë të kem një shtëpi timen në Pogradec nja 740 vjet pasi fisi im jeton këtu?

- Mes filozofëve që radhiten aty përmenden Platoni, Volteri, Zhan-Zhak Rusoi, Niçja etj. Cilin preferoni?

Ardian-Christian Kyçyku: Nuk e pashë gjëkundi emrin e Shën Maksim Dëshmuesit, për shembull, as të Monsinjorit Vladimir Gjika, para veprës filozofike të të cilëve mjaft mendimtarë zulmëmëdhenj jo vetëm duken, por edhe janë ende në gjendje veze.

- Ndër skulptorët e shquar janë Mikelanxhelo, Rodeni e të tjerë…

Ardian-Christian Kyçyku: Keni dëgjuar ndonjëherë për rumunin Konstantin Brankush, që jetoi në Paris, i njohur si Princi Fshatar, dhe i cili thoshte se skulpturat e tij janë gjer edhe për të verbërit? Nuk ka dalë deri më sot ndonjë i verbër ta kundërshtojë. As ndonjëri me sytë në ballë.

- Dramaturgu që ju admironi?

Ardian-Christian Kyçyku: Më ka befasuar Luixhi Pirandelo.

- Pija që ju pëlqeni?

Ardian-Christian Kyçyku: Vera “Gejms”, gjysmëlitërshe, e Pogradecit, dhe fërneti.

- Ngjyra juaj e preferuar është jeshilja, e kuqja, apo e kaltra?

Ardian-Christian Kyçyku: E muzgut.

- Pështypja juaj për Pogradecin e sotëm.

Ardian-Christian Kyçyku: Ndonëse nuk jetoj këtu prej vitesh, nuk vij asnjëherë si turist dhe asnjëherë rastësisht. Koha e të qënit larg i ka fshirë tashmë mjaft nga kujtimet e pakëndshme dhe të gjitha zhurmat e gërvimat që nuk i vlejnë letërsisë. Ndodhi që kësaj here, kur erdha të festoj dyzetvjetorin, Enkelana e fëminisë sime, e librave në shqip e rumanisht, dhe copëza thelbësore të Poradecit të sotëm të gërshetoheshin mrekullisht. Varrezat e qytetit, Gështenjat, qenë ngushtuar, a thua se të gjallët, në ngarendjen e tyre për të rrënuar, ndërtuar, rrënuar etj, mezi presin t’ua marrin frymën të vdekurve, me bindjen se atje rri groposur vetë Kujtesa, ose të dëshmojnë se ky qytet ka vetëm të gjallë. Ca shënja të kësaj natyre, siç ishte shkarja e varreve dhe përzjerja e eshtrave, nuk duhen shpërfillur. Pogradeci ka pasur aftësinë t’i përshfaqë njerëzisë nga një fytyrë për çdo kohë, duke pasur vend për të gjithë, por kuptohet: shumë janë të ftuar, pak janë të zgjedhur. Se vend kishte edhe Kina perandorake kur u dynd nga të paftuarit që kishin më shumë armë në duar, se sa fjalë në gjuhë, dhe perandori urdhëroi të mos luftonte kush, por vetëm të hapeshin dyert – dhe hynë të paftuarit qosh më qosh, rrëmbyen toka e varre e shpikën prejardhje e më-the-të-thashë, dhe pas disa muajsh e gjithë popullsia ishte sërish krejt kineze, asnjë të paftuari nuk i gjendej gjurma, varri, kujtimi, prejardhja. Jo rastësisht në Pogradec vinte Lasgushi, vinte Mitrushi, por vinte edhe E. Hoxha, vinin korifejtë e realizmit socialist, si dhe gjithfarë drejtuesish partie, ish-luftëtarë, ish-të përndjekur, çifte të rinj për muajin e mjaltit, apo thjesht me pushime. Të gjithë dukeshin të përjetshëm e të pazëvendësueshëm, por, në të vërtetë, si i këqyrte dhe si i trajtoi kujtesa e Pogradecit? Sa më përket, gjithnjë prania ime këtu është dukur gjysmë fantomatike. Mbase ngaqë qysh kur nisa të shkruaj, pó në Pogradec, jam gjendur vazhdimisht mes të vdekurve e të gjallëve, mes Pogradecit të mirëfilltë, një Pogradeci kalimtar, vetes dhe Pogradecit që ngjizej në librat e mi. Në mbi dhjetë syresh (po përmend vetëm zv.Libri, Sy, Viti kur u shpik mjellma, Diva ose Ngrënësi i Luleve, Mortët, Një fis i lavdishëm e që jep shpirt, Puthmë skelet – roman me fëmini, Demi i Zi) mund të lexohet tashmë Pogradeci si një glob në miniaturë, ose universi si një Pogradec i zgjeruar. Jashtë librave, u çmalla me të afërm e miq që nuk i pata parë ç’prej afro njëzet vjetësh, dhe takova njerëz e shkrimtarë që më njihnin vetëm nga librat dhe nga ato që shkruhen rreth punës sime. Një përshtypje të këndshme gjeti ime bijë, e cila vinte për herë të parë në Shqipëri. Ngaqë shkruan e vizaton parreshtur, ajo ka heraherës mpirje kyçesh. Falë kaq duarve sa shtrënguam këto ditë, më tha e ngazëllyer, të paktën për ca vjet do të shkruaj pa frikë.

ATI - rrëfim

"Ati rronte aq i zhytur në hallet e përditshme, saqë e pat humbur shijen e gjëmave të mëdha, vetjake. Por edhe shijen e lumturive të papritura. S'mbante mend qysh kur i pat humbur ato shije. Tanimë qe mësuar pa to dhe nuk përpiqej t'i kërkonte kund.
Ati nuk kishte asgjë prej shenjti. Ishte thatim, këmbështrembër, me një pamje prej zhapiku hutaq, si i lindur për të vdekur kot.
Sapo kish mposhtur të gjashtëdhjetë pranverat. Ishte në pritje të atyre pak dimrave mardhës, që do t'u vinin vulën e amëshuar pranverave.
Nuk dinte pse s'kish vdekur më kot. Jetëgjatësia i dukej një ndëshkim. E pat mbyllur kuptimin e vet në këtë botë. E pat mbyllur mbase ende pa e hapur. E mbase nuk jepte shpirt ngaqë nuk kishte.
Ishte e hënë pasdite. Mbushte plot gjashtëdhjetë pranvera.
E shoqja, Irma, dhe i biri, Adriatiku, duhej të kishin kursyer qimet e kokës për t'i blerë një tortë të vogël dhe gjashtëdhjetë qirinj. Ose kishin marrë hua gjëkundi. Më mirë të kishin paguar dritat.
Qirinjtë flakëronin. Kaherë shtëpia nuk pat qenë aq e ndritshme. Si për të dëshmuar se tepria e ndriçimit u bënte keq, Ati u përkul mbi të gjashtëdhjetë qirinjtë dhe u fryu. Me të njëjtin mllef do t'u kish fryrë edhe viteve të vet. E mbase nuk i pat fikur deri tani ngaqë nuk i vinte të besonte. Po të mos kish pasur qoftë dhe një grimë shpirt, do t'i kish fikur ata vite. Por ia kishin marrë të tjerët në kthesë: ia kishin fikur vitet pa e pyetur. Ishte një lugat që ende bariste nga kafeneja në kafene.
- Gëzuar, - tha Tiku. - Edhe njëqind, babë!
- Edhe njëqind mijë dollarë, - qeshi Ati.
Irma tundi kokën me hidhërim. Askush në shtëpinë e tyre nuk e merrte dot me mend se ç'mund të bënin me njëqind mijë dollarë. Ose e dinin: mund të dilnin mendsh. Por mund të shkallonin edhe pa shkuesinë e dollarëve.
Qe errur. Vjeshtë. Ngritën gotat me raki të dorës së pestë, - një raki që thuhej se bëhej nga bajgat e thara, - dhe pinë nga një gllënjkë. Ati shpresoi që helmi i mundshëm i asaj pijeje të qe mbledhur në gotën e tij. Asisoj do të shpëtonin gjallë dy njerëzit e vetëm që i patën mbetur në këtë jetë.
Nuk kishin asnjë të ftuar. Nuk i pat uruar kush për ditëlindjen e Atit. Asnjë telegram, asnjë telefon. Njerëzia rrinte kredhur thellë në vete, në pusin e çikërrimave të përditshme. Njerëzisë i qe tharë gurmazi atje thellë në pus. Nga etja për të holla. Dhe s'mbante mend as ditëlindjen e vet, jo më të Atit, të cilin rrezik as vetë Zoti s'mbante mend ta kish mishëruar në këtë botë.
Ati kish rënë në të thella. Ditëve kur e pushtonte ai shpirt humori të hollë prej malësori, dilte më shpejt nga të thellat. Se nuk di not, qeshte, dhe mund të mbytem në të thella.
Ati pinte cigare dhe bluante mendime pa pikë të ardhmeje. Kësisoj arrinte ta ruante të shkuarën të pacënuar. Të shkuarën që nuk gjendej më gjëkundi.
- Po k’ta, kanë vdekë të tanë? - pyeti.
- Kush këta? - ndërhyri Irma.
- Mysafirët...
Nuk kishin si t'i jepnin përgjigje. Vështirë të besoje se ndokush tjetër veç tyre e dinte ditën e lindjes së Atit. Prindërit kishin mërguar matanë, si në rresht për një, ende pa u shembur Muri i Berlinit. Nuk e kishin arritur atë ditë të bardhë. Por mbase e kishin ndjerë mbi supe, si të thuash, se pluhuri i atij muri do t'ua kish trashur mbulojën. Farefisnia qe shpërndarë nëpër skaje të ndryshme, shpesh të pagjetshme, të mbijetesës. Shumica kishin ikur përtej mureve të shembur dhe plehurinave. Kishin dërguar habere vetëm gjatë muajve të parë të mërgimit, kur malli, sidukej, i torturonte. Pastaj qenë fundosur në heshtjen e madhe të harrimit dhe as që ishte krejt e shëndetshme të prisje ndonjë lajm prej tyre, po të mos u qepej pas ndonjë hall koke a epshi i ndonjë tregtie të vocërr. Ndonjë kushëri qe kthyer heraherës në Tiranë për t'u çmallur. Çmallja, në vetëm tri ditënetë, pasi bije pré e bindjes se jeta e dikurshme dhe mërzia ishin po ato, kënetore, u qe shndërruar në mllef, zhgënjim, përçmim. E këqyrnin familjen e varfër e të pandryshueshme të Atit si me qenë një ishullth leprozësh. Dhe me vete theksonin se këta e kishin hak të tretnin kockat udhëve të Tiranës. Se s'kishin luajtur as gishtin, - me një nënqeshje ngadhnjimtare prej fisnikësh të rënë nga vakti, - për ta ndryshuar fatin e tyre. As vaporët për Itali nuk u qenë dukur të denjë, as udhët për Greqi, Turqi e gjetkë, as Llotaria Amerikane, madje as tregtia. E kush rri këtu, mbytet - thoshin kushërinjtë e ftilluar. Vetëm ai që ik - shpëton. Kurse pjesës tjetër së të afrërmve, kllapitur nën thundrën e varfërisë pa rrugëdalje, po t'u kujtoje se ndokush kish ditëlindjen, ishte si t'i mallkoje me pesë gjuhë njëheresh.
Festat e kishin humbur magjinë e dikurshme. Ditëlindjet nuk ishin më ca tubime të varfëra, por të ngrohta, qëniesh që i lidhte gjaku, vendi i punës apo fatkeqësia e përbashkët, tubime ku mund të shkëmbeje qoftë edhe ca pikëpamje të shtirura. Ditëlindjet e tanishme u ngjanin ca varrimeve ku shpesh merrte pjesë, në heshtje, vetëm i vdekuri.
Nuk kish përgjigje për të vdekurin që sapo kish mbushur gjashtëdhjetë pranvera. Por u duk sheshit se përgjigja nuk para i hynte në punë. I kish ngulur sytë pincë mbi tortën që mund t'u kish shlyer gjobën e dritave. Nuk e zgjati. Iu vërsul i babëzitur dhe e gërditi sa hap e mbyll gojën. Ata mbetën të shushatur. Gabimisht pat gëlltitur edhe ca qirinj. Nuk i kish honepsur kurrë ëmbëlsirat. Mbase e kish pandehur tortën kuptim jete, ose lumturi të epërme.
Ati kërkoi ndjesë i përlotur. Nuk ia morën për keq.
Pasi përtypi shtresën e poshtme të tortës dhe kollofiti kremin shumëngjyrësh, Ati filloi të nxirrte nga goja ata pak qirinj që mund ta kishin mbytur. I ngjante një magjistari. Do të kish qenë vërtet i atillë sikur t'i kish futur qirinjtë të fikur e t'i kish nxjerrë të ndezur". (...)

__________________________

Duke filluar nga muaji korrik 2009,

libri mund të porositet në haemus.librarium@gmail.com

Ai mund të gjendet edhe në Librarinë BAÇA
Rruga e Kavajës
Poshtë Poliklinikës U.F.O.
TIRANË

ËNGJËJT E TEPËRT - Botim i Ri

Duke filluar nga muaji korrik 2009,

libri mund të porositet në haemus.librarium@gmail.com Ai mund të gjendet edhe në Librarinë BAÇA
Rruga e Kavajës
Poshtë Poliklinikës U.F.O.
TIRANË

LUMENJTË E SAHARASË - Botim i Ri

Duke filluar nga muaji korrik 2009,

libri mund të porositet në haemus.librarium@gmail.com Ai mund të gjendet edhe në Librarinë BAÇA
Rruga e Kavajës
Poshtë Poliklinikës U.F.O.
TIRANË

SY - botimi i (Ri)parë

Duke filluar nga muaji korrik 2009,

libri mund të porositet në haemus.librarium@gmail.com

Ai mund të gjendet edhe në Librarinë BAÇA
Rruga e Kavajës
Poshtë Poliklinikës U.F.O.
TIRANË